Genetyka to dział biologii zajmujący się dziedziczeniem i zmiennością cech. Czyli, jak cechy rodziców przechodzą na potomstwo i dlaczego potomstwo nie jest idealną kopią rodziców.
Gen to podstawowa jednostka dziedziczności. Można go porównać do przepisu na konkretną cechę, na przykład kolor oczu. Geny znajdują się na chromosomach.
Chromosomy to struktury w jądrze komórkowym, które zawierają DNA. Człowiek posiada 23 pary chromosomów (czyli 46 chromosomów). Jedną kopię chromosomu dostajemy od matki, a drugą od ojca.
Must Read
DNA (kwas deoksyrybonukleinowy) to nośnik informacji genetycznej. Ma kształt podwójnej helisy. DNA składa się z nukleotydów, oznaczonych symbolami A, T, C i G. Kolejność tych nukleotydów tworzy kod genetyczny.
Allele to różne wersje tego samego genu. Na przykład gen koloru oczu może mieć allele na oczy brązowe, niebieskie lub zielone. Każdy z nas ma dwie kopie każdego genu (i tym samym dwa allele) – jeden od matki i jeden od ojca.
Genotyp to zestaw wszystkich genów danego organizmu. Jest to zapis wszystkich alleli, jakie posiada dany osobnik. Na przykład genotyp może być zapisany jako BB (dwa allele na brązowe oczy), Bb (jeden allel na brązowe i jeden na niebieskie oczy) lub bb (dwa allele na niebieskie oczy).
Fenotyp to cechy, które możemy zaobserwować u danego organizmu. Fenotyp zależy od genotypu, ale także od środowiska. Na przykład, jeśli genotyp to Bb (jeden allel na brązowe oczy i jeden na niebieskie), a allel na brązowe oczy jest dominujący, to fenotyp to brązowe oczy. Jeśli genotyp to bb, to fenotyp to niebieskie oczy.
Dominacja i recesywność. Jeśli allel jest dominujący, wystarczy jedna jego kopia, żeby cecha się ujawniła w fenotypie. Allel recesywny musi występować w dwóch kopiach, żeby cecha się ujawniła. W przykładzie z kolorem oczu, brązowy (B) jest dominujący, a niebieski (b) jest recesywny.
Homozygota i heterozygota. Homozygota to sytuacja, kiedy dany osobnik ma dwa identyczne allele danego genu (np. BB lub bb). Heterozygota to sytuacja, kiedy osobnik ma dwa różne allele danego genu (np. Bb).
Krzyżówka genetyczna. Używamy kwadratu Punnetta, aby przewidzieć, jakie genotypy i fenotypy mogą wystąpić u potomstwa rodziców o określonych genotypach. Na przykład, jeśli oboje rodzice mają genotyp Bb, kwadrat Punnetta pokaże nam, że potomstwo ma 25% szans na genotyp BB, 50% szans na genotyp Bb i 25% szans na genotyp bb.
Mutacje to zmiany w sekwencji DNA. Mogą być spontaniczne lub spowodowane czynnikami zewnętrznymi, takimi jak promieniowanie. Mutacje mogą prowadzić do zmian w fenotypie, które mogą być korzystne, szkodliwe lub neutralne.
Dziedziczenie płci. U człowieka płeć jest determinowana przez chromosomy płci: X i Y. Kobiety mają dwa chromosomy X (XX), a mężczyźni mają jeden chromosom X i jeden chromosom Y (XY). Potomek dostaje jeden chromosom płci od matki (zawsze X) i jeden od ojca (X lub Y). Jeśli potomek dostanie X od ojca, to będzie dziewczynka (XX). Jeśli potomek dostanie Y od ojca, to będzie chłopiec (XY).
