Witajcie na lekcji o słowotwórstwie! To fascynujący dział języka polskiego, który pomoże Wam zrozumieć, jak powstają nowe słowa. Dzisiaj zajmiemy się zagadnieniem, które pojawi się na Waszym sprawdzianie z języka polskiego dla klasy 6 od wydawnictwa Nowa Era.
Słowotwórstwo to nauka o budowie wyrazów i o sposobach ich tworzenia. Można powiedzieć, że jest to takie 'budowanie z klocków' językowych. Każde słowo ma swoją historię i sposób powstania. Zrozumienie tego procesu ułatwi Wam naukę wielu nowych słów i pisownię.
Podstawą tworzenia nowych słów są tzw. tematy. Temat to część wyrazu, która pozostaje po odrzuceniu końcówki fleksyjnej (np. w słowie 'domy' tematem jest 'dom', a końcówką '-y'). Z tematu możemy tworzyć nowe wyrazy.
Must Read
Najczęściej nowe słowa powstają przez dodanie do tematu tzw. afiksów. Afiksy to fragmenty, które 'doklejamy' do tematu. Dzielimy je na dwie główne grupy: przedrostki i przyrostki.
Przedrostki dodajemy na początku tematu. Zmieniają one znaczenie słowa, ale często jego część mowy pozostaje ta sama. Na przykład, od tematu 'bieg' możemy utworzyć 'przebieg', 'podbieg' czy 'wybieg'. Zobaczcie, jak różne znaczenia nadały słowu 'bieg' te przedrostki!
Przyrostki dodajemy na końcu tematu. One również zmieniają znaczenie, ale często mogą również zmienić część mowy. Pomyślcie o temacie 'dom'. Z przyrostkami możemy utworzyć 'domek' (zmniejszenie), 'domowy' (przymiotnik) czy 'domator' (osoba). Widzicie, jak przyrostek '-ek', '-owy' czy '-ator' zmienia nam słowo?
Czasami słowa mogą powstawać przez połączenie dwóch lub więcej tematów. Nazywamy to złożeniami. Przykładem jest słowo 'wodociąg' (woda + ciągnąć) albo 'ciemnoblond' (ciemny + blond). To jakby tworzyć nowe znaczenie łącząc dwa istniejące pojęcia.
Innym sposobem jest tzw. skracanie. Czasami tworzymy nowe słowa przez skrócenie wyrazu lub wyrażenia. Przykładem mogą być popularne dziś skróty takie jak 'ATM' (spółgłoski z 'Automatyczna Transakcja Masowa') czy 'VIP' (Very Important Person). Jednak w klasie szóstej skupimy się głównie na tworzeniu słów przez dodawanie przedrostków i przyrostków.
Na sprawdzianie z pewnością pojawi się zadanie polegające na rozpoznaniu podstawy słowotwórczej (tematu) oraz afiksów. Będziecie też musieli utworzyć nowe słowa od podanych wyrazów. Pamiętajcie, że każdy wyraz ma swój 'korzeń' i do niego możemy 'doklejać' różne części, by stworzyć nowe, ciekawe słowa.
Ćwiczenie słowotwórstwa rozwija wrażliwość językową i umiejętność poprawnego stosowania zasad polskiej gramatyki. Powodzenia na sprawdzianie!
