Zacznijmy od najważniejszego: czym w ogóle jest składnia zdania złożonego i czym jest mowa zależna? Składnia zdania złożonego zajmuje się budową zdań, które składają się z co najmniej dwóch zdań prostych połączonych ze sobą. Mowa zależna, z kolei, to sposób relacjonowania wypowiedzi kogoś innego, nie cytując jej dosłownie, ale przekazując jej treść własnymi słowami.
Zdanie złożone powstaje, gdy łączymy dwa lub więcej zdań prostych. Mogą być połączone spójnikami (np. i, ale, bo, więc) lub bezspójnikowo. W przypadku sprawdzianu z języka polskiego w 2 gimnazjum, skupimy się głównie na mowie zależnej, która jest specyficznym rodzajem zdania złożonego podrzędnie.
Mowa zależna (oratio obliqua) polega na przedstawieniu czyjejś wypowiedzi w taki sposób, że nie używamy cudzysłowu. Zamiast tego, przekształcamy zdanie proste, które cytujemy, w zdanie podrzędne. Najczęściej używamy spójników takich jak że, aby, czy, jeśli. Ważne jest, żeby pamiętać o kilku zasadach transformacji:
Must Read
1. Zmiana zaimków i przysłówków: * Jeśli w oryginalnej wypowiedzi pojawia się zaimek "ja", w mowie zależnej zmieniamy go na "on" lub "ona" (zależnie od tego, kto mówił). Podobnie z zaimkami "mój", "twój" itd. Przysłówki czasu i miejsca również mogą ulec zmianie (np. "tutaj" na "tam").
Przykład: * Wypowiedź bezpośrednia: "Jestem głodny". * Mowa zależna: Powiedział, że jest głodny.
2. Zmiana czasu gramatycznego: * Jeżeli czasownik w zdaniu nadrzędnym (wprowadzającym mowę zależną) jest w czasie przeszłym, to czasownik w zdaniu podrzędnym (przekazywana wypowiedź) zazwyczaj cofa się o jeden czas. Na przykład, czas teraźniejszy zmienia się w przeszły.
Przykład: * Wypowiedź bezpośrednia: "Idę do kina". * Mowa zależna: Powiedziała, że idzie do kina. (Tu zmiana w czasie gramatycznym nie jest obligatoryjna, ale poprawna.) * Mowa zależna (z cofnięciem czasu): Powiedziała, że szła do kina.
3. Pytania: * Pytania w mowie zależnej wprowadzamy za pomocą spójników czy lub jeśli. Zmieniamy również kolejność wyrazów na orzekająco-podmiotową.
Przykład: * Wypowiedź bezpośrednia: "Czy pójdziesz ze mną?" * Mowa zależna: Zapytał, czy pójdę z nim.
4. Rozkazy: * Rozkazy w mowie zależnej przekształcamy w konstrukcje z "aby" i bezokolicznikiem.
Przykład: * Wypowiedź bezpośrednia: "Zrób to!" * Mowa zależna: Rozkazał, aby to zrobić.
Praktyczne zastosowanie: Umiejętność posługiwania się mową zależną jest przydatna w wielu sytuacjach. Używamy jej, opowiadając o tym, co ktoś powiedział, pisząc streszczenia, relacjonując wydarzenia w pracy, szkole czy w życiu codziennym. Dzięki niej możemy uniknąć dosłownego cytowania i płynniej wkomponować czyjąś wypowiedź w nasz tekst lub rozmowę.
