Procesy zewnętrzne to wszystkie siły i zjawiska, które kształtują powierzchnię Ziemi, działając z zewnątrz. Zmieniają one krajobraz poprzez niszczenie (degradację) i budowanie (agradację).
Podstawowe procesy zewnętrzne obejmują wietrzenie, erozję, transport i akumulację. Są one ze sobą ściśle powiązane i zachodzą na Ziemi nieustannie.
1. Wietrzenie: To rozpad skał i minerałów na mniejsze fragmenty. Nie powoduje przemieszczania materiału, tylko jego rozdrobnienie. Wyróżniamy wietrzenie fizyczne i chemiczne.
Must Read
* Wietrzenie fizyczne (mechaniczne): Rozpada skałę bez zmiany jej składu chemicznego. Przykład: rozmarzanie wody w szczelinach skał. Woda zamarzając zwiększa objętość, rozsadzając skałę. Innym przykładem jest wietrzenie termiczne, powodowane zmianami temperatury (np. nagrzewanie skał w dzień i ochładzanie w nocy na pustyni).
* Wietrzenie chemiczne: Powoduje zmianę składu chemicznego skały. Przykład: rozpuszczanie wapieni przez kwaśne deszcze. Woda z dwutlenkiem węgla tworzy kwas węglowy, który reaguje z wapieniem, powodując jego rozpuszczanie. Inny przykład to utlenianie – rdzewienie skał zawierających żelazo.
2. Erozja: To niszczenie i unoszenie materiału skalnego przez czynniki takie jak woda, wiatr, lód i działalność człowieka. Erozja jest efektem działania wody (erozja rzeczna, morska), wiatru (erozja eoliczna), lodowców (erozja lodowcowa) oraz działalności człowieka (erozja antropogeniczna).
* Erozja rzeczna: Woda płynąca w rzece wymywa i unosi materiał z dna i brzegów, tworząc doliny rzeczne.
* Erozja eoliczna: Wiatr unosi drobne cząstki piasku i pyłu, szlifując skały i tworząc formy terenu takie jak grzyby skalne czy wydmy.
* Erozja lodowcowa: Lodowiec, poruszając się, zdziera i unosi skały, tworząc doliny U-kształtne, moreny i jeziora polodowcowe.
3. Transport: To przenoszenie materiału skalnego przez wodę, wiatr, lód lub siłę ciężkości. Materiał może być transportowany w zawiesinie, wleczony po dnie lub toczony.
4. Akumulacja: To osadzanie się transportowanego materiału. Następuje, gdy siła transportującego czynnika maleje. Przykłady: powstawanie delt rzecznych, usypywanie wydm przez wiatr, tworzenie moren przez lodowce.
Podsumowując, procesy zewnętrzne nieustannie przekształcają powierzchnię Ziemi. Wietrzenie przygotowuje materiał, erozja go unosi, transport przenosi, a akumulacja osadza w nowym miejscu, tworząc nowe formy terenu. Zrozumienie tych procesów jest kluczowe do zrozumienia ewolucji krajobrazu.
