Procesy endogeniczne to zjawiska zachodzące wewnątrz Ziemi. Powodują one zmiany na jej powierzchni. Są wynikiem działania energii pochodzącej z wnętrza planety. Ta energia przesuwa olbrzymie masy skał i płynów pod skorupą ziemską.
Procesy te można podzielić na dwie główne grupy: orogenezę (procesy górotwórcze) i epirogenezę (procesy zrównujące). Obie grupy są kluczowe dla kształtowania krajobrazu Ziemi.
Orogeneza, czyli tworzenie gór, jest najbardziej widowiskowym procesem endogenicznym. Zachodzi, gdy płyty tektoniczne zderzają się ze sobą. Wyobraź sobie dwie ciężarówki zderzające się czołowo. Materiał między nimi zostaje ściśnięty i wypiętrzony. Tak dzieje się ze skorupą ziemską. Gdy dwie kontynentalne płyty się zderzają, ich brzegi ulegają fałdowaniu i wypiętrzeniu, tworząc wysokie łańcuchy górskie. Przykładem są Alpy czy Himalaje.
Must Read
Gdy płyta oceaniczna zderza się z kontynentalną, płyta oceaniczna jest cięższa i wsuwa się pod kontynentalną. Ten proces nazywa się subdukcją. Wsuwająca się płyta topi się głębiej w płaszczu Ziemi, tworząc magmę. Ta magma może wydostać się na powierzchnię w postaci wulkanów. Tak powstają na przykład łańcuchy górskie wzdłuż zachodnich wybrzeży Ameryk.
Kolejnym ważnym procesem orogenezy są uskoki. Gdy skały są naprężone, mogą się złamać. Linia złamania to uskok. Jedna część skały może przesunąć się w górę, a druga w dół. To tworzy góry zrębowe, takie jak na przykład Góry Stołowe w Polsce.
Epirogeneza to wolniejsze i mniej gwałtowne procesy. Polegają na ruchu pionowym dużych obszarów skorupy ziemskiej. Nie tworzą one tak ostrych szczytów jak orogeneza. Powodują one albo wypiętrzanie lądów, albo ich obniżanie.
Kiedy ląd się wypiętrza, na przykład dawne dno morskie może stać się obszarem lądowym. Widzimy wtedy na lądzie warstwy skał osadowych, które kiedyś były pod wodą. Kiedy ląd się obniża, może zostać zalany przez morze. Tak powstało wiele zatok i nizin nadmorskich.
Wulkanizm jest także ważnym procesem endogenicznym. Jak wspomniano, jest związany z subdukcją i wypływem magmy. Ale wulkany mogą powstawać też w innych miejscach, gdzie magma z wnętrza Ziemi znajdzie drogę na powierzchnię. Erupcje wulkaniczne wyrzucają lawę, popiół i gazy. Mogą tworzyć nowe góry wulkaniczne lub zmieniać istniejący krajobraz.
Trzęsienia ziemi są kolejnym skutkiem działania procesów endogenicznych. Powstają, gdy naprężenia w skorupie ziemskiej nagle się uwalniają. Dzieje się to zazwyczaj wzdłuż uskoków. Energia jest wtedy rozładowywana w postaci fal sejsmicznych, które powodują drgania Ziemi.
Podsumowując, procesy endogeniczne to siły kształtujące Ziemię od środka. Od tworzenia majestatycznych gór po podziemne wstrząsy, te procesy nieustannie zmieniają naszą planetę.
